بخارا
62
صاحب امتیاز و مدیرمسؤول: علی دهباشی
خرداد- شهریور 1386
3000 تومان
در این شماره
بخارا نوشتههائی از عبدالحسین آذرنگ،
قمر آریان، گلی امامی، منوچهر بدیعی، احمد پوری، شهلا حائری، داریوش
شایگان، سیروس شمیسا، عزتالله فولادوند، عبدالله کوثری، هرمز
همایونپور، حورا یاوری و... به چشم میخورد.
از مطلبهای خواندنی این شماره
بخارا
گفتوگوئی با دکتر محمد صنعتی درباره پروین اعتصامی است. دکتر صنعتی
شخصیت و سرودههای اعتصامی را تحلیل روانکاوانه کرده است. او در بخشی
از سخنانش میگوید:
... اگر نامههای صادق هدایت را به پدرش خوانده باشید، دیدهئید که
آدمی به ظاهر سرکش و با ذهنیت مدرنی مانند هدایت، پدرش را "خداوندگارا"
خطاب میکند! گرچه هم از
بوف کور
و هم از دیگر آثار هدایت و هم از اطلاعاتی که در مورد زندگییش داریم،
میدانیم که رابطه خوبی هم با خانوادهاش نداشته و دوسوگرایشی احساسی (Ambivalency)
بر رابطه او با پدر حاکم بوده است. او را دوست داشته و به او متکی بوده
و در عین حال از او میترسیده، به او خشمگین بوده و در هدایت این
احساس تا تنفر و آرزوی ناخودآگاه به نابودی پدر پیش میرفته (نگاه کنید
به
بوف کور،
توپ مرواری و
جنگ با استبداد پدرسالارانه)
ولی در پروین به ظاهر با عشق و احترام و اتکا به پدری ادامه مییابد که
قدرقدرت است و شاید مهربان، ولی در ضمن نه اجازه میدهد که پروین پیش
از ازدواج، اشعارش را به نام خود منتشر کند (بنابراین همه تصور میکنند
این اشعار را مردی سروده است) و نه اجازه میدهد پروین به دلخواه
خود ازدواج کند یا نکند. بنابراین مانند پدران سنتی مستبد است و در
خانهاش "قانون پدر" مطاع. و شاید اینکه در دیوان پروین با چند محور
اصلی رویاروئیم، همانطور که گفتم، همه میتواند از نشانههای وابستگی
نیز باشد که یکی اضطراب جدائی و فقدان است؛ چه فقدان پدر و مادر و
تکیهگاه باشد که در اشعار مربوط به یتیمی، بیپدری و بیمادری تظاهر
مییابد، یا ترس از جدائی و دور شدن از خانه و بیگانههراسی، چه فقدان
تکیهگاه.
دکتر صنعتی در پاسخ به پرسش
اندیشه
زنانه چگونه اندیشهئی است؟ یعنی اگر بخواهید اندیشه زنانه را از
اندیشه مردانه متمایز کنید، چه میگوئید؟
می گوید:
من طرفدار آنگونه عقاید فمینیستی نیستم که تلاش میکند از زنان مرد
بسازد. یعنی فکر میکنم من باید به عنوان انسان خودم را با تمام نیازها
و ویژگیهائی تجربه کنم که از ابتدای تولد با من هستند و برای رسیدن به
استقلال و تحقق توانائیها و استعدادهای بالقوه خود در برابر طبیعت
بایستم. من باید در دوران کودکی، کودک باشم و این بخشی از دوران رشد من
است، در دوران بزرگسالی هم باید بزرگسال باشم. اگر مرد هستم، باید
وجود خودم را به عنوان مرد تجربه کنم. تحربه ابتدا تجربه فیزیکی است.
یعنی هر انسانی در وهله اول با بدنش به دنیا میآید، نه با فکرش. نوزاد
وقتی به دنیا میآید، نمیتواند فکر کند و اصلا زبان ندارد که فکر کند.
اما تمام نیازهای فیزیولوژیکش وجود دارد. بنابراین وقتی به زن و مرد هم
فکر میکنم، طبعا نمیتوانم این نیازها را انکار کنم و فقط به
نیازهای اندیشگی یا نیازهای معنوی و اخلاقی بپردازم. به این ترتیب وقتی
از دنیای زنانه و مردانه حرف میزنیم، داریم از دنیاهای متفاوتی حرف
میزنیم. وقتی مرد و زن خود را به عنوان فرد تجربه کردند، من ِ خود را
زندگی کردند، آنوقت تفاوتهای گفتمان زنانه و مردانه مشخص میشود.
ملانی کلاین یکی از مهمترین روانکاوان مؤلف ما بود، کسی بود که
توانست روانکاوی فرویدی یا یونگی یا آدلری را که روانکاوهای مذکر
بودند، به طرف روانکاوی مؤنث سوق دهد و تعادلی به وجود آورد. در
روانکاوی فروید میبینیم پدر و قانون پدر است که مرکزیت دارد،
همینطور در روانشناسی تحلیل یونگ، آبا و اجداد پدری است که
تعئینکننده است، اما یکمرتبه میرسیم به ملانی کلاین که میگوید بچه
وقتی به دنیا میآید- چه پسر و چه دختر- اولین موجودی را که میشناسد،
مادر است. منظور نه مادر بیولوژیک که او را به دنیا آورده، بلکه مادری
است که بزرگش میکند. اولین سنگبنای شخصیتی ما به عنوان زن یا مرد را
مادر میگذارد. اما چرا این رابطه انکار شد؟! همزمان یا بعد از ملانی
کلاین که پایهگذار روانکاوی مؤنث است، کسانی مثل آنا فروید، کارن
هورنای و تمام موج فمینیسم قرار دارد که قطعا بخشی از نگاهشان به
ملانی کلاین است تا میرسیم به لوس ایریگاری. قطعا این دو روانکاو به
هیچ عنوان تفاوتهای فیزیکی یا فیزیولوژیک زن و مرد را مثل گروه افراطی
فمینیسمها انکار نمیکنند و به این جهت است که لوس ایریگاری میگوید
زن و مرد متفاوتند و میباید هم متفاوت باشند و بر اساس این تفاوت
میباید دنیای خودشان را بسازند، اما این به آن معنا نیست که در
تقسیمبندی امتیازات، فکر را به مردان و احساس را به زنان بدهند! جهان
کنونی، بیشتر به تفاوتها نظر دارد. خلاف گذشته که بر شباهتها و بر
وحدتها تأکید میکردند، امروز بر تفاوتها و بر کثرت تأکید میشود.