دارالترجمه رسمی آبيز
مرکز فوريتهای ترجمه
ميدان تجريش، جنب سينما آستارا
22711578
22744307
22743305
جنوب شرقی ميدان انقلاب بالای بازاربزرگ كتاب
66962844
66480658
66497710
________
نشر آفرینگان
مسیو
ابراهیم
عباس معروفی
________
نشر ققنوس
آونگ
خاطرههای ما
عباس معروفی
________
نشر
ققنوس
دریاروندگان جزیره آبیتر
عباس معروفی
________
نشر ققنوس
پیکر فرهاد
عباس معروفی
________
نشر ققنوس
سال بلوا
عباس معروفی
________
نشر ققنوس
سمفونی مردگان
عباس
معروفی
________
کتاب
روشن
منتشر میکند
آینه داستان
گزینش و نقد
الهام یکتا
ـــــــــــــــــــــ
فرهنگ
ایلیا
منتشر میکند
سخن آینهها
مجموعه گفتوگوهای
شماره 1-30
آینهها
الهام یکتا
___________
فرهنگ ایلیا
منتشر میکند
زنانهنویسی آینهها
مجموعه گفت وگو درباره زنانهنویسی
الهام یکتا
___________
نشر ققنوس
ازل تا ابد
(چاپ دوم
مرگ رنگ)
درون کاوی رمان
سمفونی مردگان
الهام یکتا
___________
نشر
روشنگران و
مطالعات زنان
آینهها
دفتردوم
(نقد جمعی)
الهام (یکتا) مهویزانی
___________
نشر
روشنگران و
مطالعات زنان
آینهها
دفتر یکم
(نقد جمعی)
الهام (یکتا) مهویزانی
___________
نشر
روشنگران و
مطالعات زنان
مرگ
رنگ
درون کاوی رمان
سمفونی مردگان
الهام (یکتا) مهویزانی
___________
سمفونی مردگان یا تراژدی زندگان
نیلوفر شیدمهر
نقد زیر در زن روز، 8 اردیبهشت 1369، شماره 1262 درج شده بود.
سردبیر
... سمفونی مردگان که گهگاه نه همآهنگی کامل دارد و نه قدرت اوج و فرودهای نظامیافته، از آن دست که سمفونی را میسازد، تراژدی زندگان است. زندههائی که پس از تلاش بسیار برای زنده ماندن یا زنده بودن، عاقبت خود را به دست جریان سپردهاند و تسلیم واپسین خیزابی شدهاند که آنهم با آخرین پرش خود، به ساحل مرگ پرتابشان کرده است. تا دمی در دل آرامش سرد و مخوف آن دیار از رنج دست و پا زدنهای خلاف جریان بیاسایند و یک صدا برای آخرین بازمانده (اورهان) فریاد کنند که انسان در برابر سرنوشت نه یارای مقاومت دارد و نه گریز. چرا که اگر مسیر تازه سرنوشت بر آن قرار گیرد که زندگی مثل بهمن بزرگی از برف در سراشیبی دره مرگ فرو بغلتد، هیچکس نمیتواند یا نمیخواهد جلوش را بگیرد. (1) و همچنان برف سنگینی که نعش خود را به زمین تحمیل می کند. خود را با تمام موجودیت به تو تحمیل میکند، به تو که هشدار قریبالوقوعش را به ریشخند میگرفتی که مدام میگفت: اخوی دیگر خرابی از حد گذشته. باید بار و بنه را بست.
و از اینجا است که سمفونی مردگان تراژدیهای کهن یونان را به یاد میآورد و موضوع بحث و کندوکاوش را بر سؤال جاودانی انسان پیرامون زندگی، سرنوشت و مرگ قرار میدهد. کاراکترهای داستان نیز، گرچه آدمهای معمولییند، ولی شخصیتهای ساده نیستند و هر کدام از پیچیدگیهای روانی- اجتماعی خاص خود برخوردارند که آنها را از درون قوی میکند و همچنین خصلت قهرمانان تراژدیهای بزرگ را در دل خود نهفته دارند که همه برای بازیهای حقیر آفریده نشدهاند.
داستان که بر پایه داستان اساطیری- مذهبی (داستان هابیل و قابیل) خلق شده است، دیدی ناتورآلیستی دارد.
آیدین آنتیگون دیگری مینماید که میگوید به یاد داشته باش که روزها و لحظهها هیچگاه باز نمیگردند. به زمان بیندیش و شبیخون ظالمانه زمان. او سرنوشت نامعلومی پیدا میکند و در نهایت امر بازیچههای دنیوی را کنار مینهد و بار و بنه را می بندد. رهتوشه او فقط تلخکامی و شکست است و نهایت کار او تسلیم و در دل خواننده جز اثر ناامیدکننده و گزندهئی باقی نمیگذارد و آهی که جهان پیر است و بیبنیاد/ از این فرهادکش فریاد و نه فریادی از آن دست که آنتیگون سر میدهد و مرگ را پذیرا میشود.
سمفونی مردگان حدیث تلاش درونی خانوادهئی است که به ریشه خود تیشه میزنند و یکایک اعضای آن- آیدا، پدر، مادر، یوسف، آیدین و در آخر اورهان که قابیل زمان خود است- رو به نیستی میروند و سورمه هم وقتی زندگی خود را با این خانواده میپیوندد، همان سرنوشتی را پیدا میکند که دیگران. گوئی اینان از جنس مرگند و همه گل ها را پرپر میکنند.
پدر که آمیزه ئی از تعصب کور سنتی، ترس، عاطفه، غرور و منفعتطلبی است، به مرگ طبیعی از دنیا میرود و مادر به مرگ ناشی از بیماری آسم که در او کهنه شده است، از بین میرود.
آیدا خودسوزی میکند. آیدین به سرنوشت نامعلومی گرفتار میآید و یوسف که استعارهئی از همان بختک حرص و آز و سیریناپذیری است- که سایه شومش بر سر خانواده افتاده- به ظاهر به دست برادرش، اورهان، کشته میشود، ولی در واقع در وجود اورهان باقی مانده است و حضور سایهوار خود را تا نهایت حفظ میکند، تا آنجا که همیشه او را تعقیب میکند و فریاد میزند برادرکش.
اورهان هم به ظاهر بر اثر برف و وهم زوزه گرگان ولی در معنی به دست خود، به دست حرص و آزش که در نهایت گریبانگیر خودش شده، به دست مردگانی که او را احاطه کردهاند، در آتش خسرانی که خود فراهم آورده است و در وهم خود به دست آن که به دنبال او است تا از بینش ببرد، (آیدین) کشته میشود.
«نه آیدین من تو را نمیکشم، تو هم مرا نکش.»
«بگذار خودم بمیرم، داداشی.»
و در پس آن، پایان منطقی و زیبای کتاب است که فرا میرسد و برای هر بینندهئی تردیدی باقی نمیگذارد که مردی در آب خود را حلقآویز کرده است. بدین صورت اسطوره و نماد در هم میآمیزد و کامل میشود.
و اما سورمه نیز که نیمی از وجود آیدین است، همچون جفتش به سرنوشت نامعلومی گرفتار میآید. میشکند و در نیمه تاریک محو میشود. همچون غروب که روز در شب به تحلیل میرود و همچون آفتاب که به سایه کشانده شود.
در واقع آیدین در سراسر کتاب با دو شخصیت زن (آیدا و سورمه) همپا میشود و اینها هر یک قسمتی از وجود اویند. بخش میراننده و احیاکننده او که در عین حال یکی هستند، مثل دو بازتابش نور که در نقطه تلاقی تصویر واحدی را میسازند و از اینجا است که معروفی در این رمان به نوعی همزمانی دو واقعه در دو زمان مختلف دست مییابد. آنجا که آیدین خبر خودسوزی آیدا را در روزنامه میخواند (که نمادی از آتش تعصب و جهل زمانه است که پدر، دو فرزند خود را در آن هلاک میکند) بخش احیاشده وجودش دوباره در شعلههای آتش دیگری میسوزد. و اما آن تای آیدا و جفت سورمه، آیدین، هم به خاطر دید ناتورآلیستی کتاب، چون جفتش در خسوف کامل و در سرنوشت نامعلومی فرو میرود.
این قرینهسازی و یگانهشدن در وجود سورمه و آیدین به غایت زیبا است. اما به جای اینکه به کمال رود، باز هم احساس پر توان او و تلخی دیدش، تمام زمینههای ایجادشده را میپوشاند و این در حالی است که نویسنده برای تعدیل گزندگی این سرنوشت تلاش میکند- پیدا شدن فرزند پانزده ساله آن دو و برخورد انتهائی آیدین در مقابل اورهان، سوزاندن روزنامهها و مقاومتش که اورهان را در نهایت امر میشکند.
سمفونی مردگان اولین اثر عباس معروفی در زمینه رمان از تکنیک توانمندی برخوردار است و آشنائی وسیع نویسنده را با داستانهای مدرن جهان و شیوه رئالیسم جادوئی (نئورئالیسم) میرساند و حاکی از خلاقیت و توانائی وی در بهکارگیری شگردهای نو در صحنه ادبیات ایران است که میتواند راهگشای تحول تازهئی در داستاننویسی بعد از انقلاب باشد.
شکستن زمان، همزمانی به صورت انعکاس یک واقعه در زمانهای مختلف، استفاده از سیال ذهن و پاساژ (وصل گذشتههای نامتوالی به صورت شبکهئی تو در تو به هم) بازیهای ذهنی، استفاده از زبان چندروایتی و در موومان سوم تکنیک تازه چندذهنیتی که مردهئی از ذهن زندهئی واقعهها را روایت میکند، همه و همه تکوین و نظامیافتگی و کوبندگی این مسأله تو در تو را از نقطه شروع تا انتها میسازد.
مکان داستان، شهر اردبیل و زمان، سالهای بعد از جنگ جهانی دوم- بعد شهریور بیست- است. اما فضائی که نویسنده از شهر به دست میدهد، شهری خالی از سکنه مینماید که گویا فقط همین خانواده و پاسبانی به نام ایاز که معلوم نیست چهکاره است ( و به راستی شاید خود شیطان باشد) و مستر لردی که کارخانه پنکهسازی دارد، زندگی میکنند. و در گوشه دیگری هم که انگار شهر دیگری است، سورمه، عمو، پدرش و پیرزنی به نام مادام یوگینه. در واقع ما چیزی از وقایع زمان یا حضور افراد نمیبینیم. مردم گرسنه پشت در نانوائیها ازدحام کردهاند. ولی ما نه حضور آنها را لمس و باور میکنیم و نه گرسنگی و شلوغیشان را. چرا که نویسنده تصویری نمیدهد و اگر هم داده، آنقدر از باور خواننده دور است که فقط و فقط به گزارشی شبیه است که به راحتی میتوان از کنارش گذشت.
معروفی که در صحنههای عاطفی خود آن همه ایماژ ارائه میدهد و از سادهترین واقعهها مثل خاطره شنای پدر همراه بچهها در شورآبی، دنیائی از رنگ و عاطفه و احساس میآفریند، در صحنههای سیاسی- اجتماعی کتاب و پیوند این رویدادها با زندگی خانواده زبان ناتوانی پیدا میکند. و آنچه از تاریخ آن دوره که یکی از حساسترین برهههای تاریخ ایران است، عرضه میکند، توخالی و بیمایه است.
برای مثال از جایگزینی سلطه آمریکا به جای انگلیس، فقط به مرگ مستر لرد و جایگزینی شرکت آمریکائی بایکوت و توسعه کارش به صورت گزارشوار در چند صفحه بسنده میکند. ولی اشکال اساسی کار اینجا است که اثر این گزارش، چندان در طول داستان احساس نمیشود و ربط زیادی هم با مدار زندگی خانواده پیدا نمیکند که اثربخش و تعئینکننده باشد. برای همین، اثر آنی هم که میبخشد بیمنطق و ناگهانی و بهدور از حقیقتمانندی جلوه میکند. تا آنجا که این از دست رفتن روابط علت و معلولی به شخصیتها هم سرایت میکند و اعمال آنها را دور از زمینه و دور از ذهن میکند. مثل پرواز یوسف با چتر و برخورد عاطفی پدر و مادر با این مسأله و.. که بسیار اغراقآمیز عرضه شده یا صحنه ریختن سربازان روس به خانه اورخانیها که ناگاه زبان افت شدیدی پیدا می کند و همه چیز بیمعنی و حتا بچگانه به نظر میآید. یا صحنه بزرگداشت لرد که آیدین با آن شعور اجتماعی و روشنبینی و اینکه شاعر روزها و لحظهها است، میگوید من به استاد دلخون بیشتر احترام میگذارم. که انگار سخن پسر دوازده- سیزده سالهئی است در مورد معلمش.
موضوع داستان از آنگونه بحثهای جاودانی است که میتواند در هر زمان و هر مکان روی دهد. و اگر اینگونه بود، ایرادی هم بر آن جایز نبود. ولی اگر زمان مشخصی (به خصوص از لحاظ تاریخی) برای واقعهئی ذکر میشود، آن رویداد نمیتواند از دایره آن بیرون افتد و همینطور در مورد مکان که چون قید شود، باید ویژگیهای جغرافیائی و سیاسی و اقتصادی و بومی و...آن رعایت شود. نه اینکه در سرمای بسیار شدید شهری مانند اردبیل، ناگاه ماهیها از فرط گرما در حوض بمیرند!
و از اینجا است که اگر اثر را از پشت منشور عاطفه نگاه کنیم، ترکیب و توازن رنگها کامل است و سمفونی مردگان گسترش و اوج و فرودهای بهموقع و همآهنگ سمفونیئی را بهطور کامل به نمایش میگذارد. ولی چنانچه از منشور زمان و مکان، از زاویه روابط علت و معلولی و از دریچه تاریخ و اجتماع به اثر نگاه شود، کار قدرت و شکوه سمفونیک خود را از دست میدهد و هر یک از ادوات موسیقی، نغمه ناهمخوان خود را ساز میکند.
عاطفه که همچون صافی هر موضوع باید از درون آن بگذرد تا به اثر هنری تبدیل شود، در آثار معروفی (مجموعه داستانهای کوتاه قبلی او و رمان سمفونی مردگان) حضور چشمگیری دارد.
او که نویسنده جوانی است، چون حساسترین آلتهای موسیقی، عاطفه و احساس قوی دارد که شخصیتها را رنگ میدهد، به خواننده نزدیک میکند، زبان داستان را نیرومند و پرکشش میسازد و لحظهها را ثبت میکند و از آنها تصویر فراموشناشدنی میسازد. مثل صحنه برخورد مادر و پدر و رفتن مادر به گورستان، صحنه شب عروسی آیدا (که بعد دیگری از شخصیت آیدین و پیوند او با خواهرش بدون هیچگونه حضور نویسنده را ممکن میسازد.) صحنه مرگ پدر از زبان سورمه از ذهن آیدین در یکجا و از زبان اورهان در جای دیگر و هر یک با ویژگیهای خاص خود. صحنه خسوف، صحنه برگشت دوباره آیدین به خانه پدری که همه و همه با زبان قوی از لحاظ همآهنگی تصویر و فضا، احساس، شخصیت و منطق، به خواننده عرضه میشود و او را همراه خود به اوج میبرد.
ولی این عاطفه قوی گاهی با دخالت نویسنده، اضافهنویسیها و نثری که این زبان و احساس را تاب نمیآورد و نمیتواند همراه این جزر و مد پیش آید، ضربه میبیند. و شاید این مشکل با دوبارهنویسی حل شود و معروفی بتواند در آینده با غنا بخشیدن به نثر و همچنین دید اجتماعی- سیاسی خود و یافتن ضربآهنگ تاریخ و زمان و منعکس کردن بهجای آنها، با استفاده از شیوههای نو، در آثار بعدی خود بر این مشکلها فائق آید. هنوز راه درازی پیش پای او و یکایک نویسندگان جوان گسترده است.
9 اسفند 1368
_____________________________________________________
1- معروفی، ع. سمفونی مردگان، چ1. تهران، گردون، 1369، 369ص.
2- آثار دیگر او عبارتند از مجموعه داستان کوتاه رو به روی آفتاب و آخرین نسل برتر.
موتیف ویرانی و پوچیدرونکاوی رمان سال بلوا (4)
الهام یکتا
6- گریز
آن روی سکه ویرانی، میتواند گریز هم باشد. به عبارت بهتر گریز اشارهئی به ویرانی است. چون تا عامل نامطلوبی وجود نداشته باشد، فرد راه فرار را انتخاب نمیکند تا به این ترتیب خود را از شر آن برهاند. این گریز مانند کرده معصوم و ملکوم میتواند جسمانی باشد یا مانند مورد نوشآفرین و حسینا روحی. آن دو به دلیل های متفاوت، از عشق خود به یکدیگر می گریزند و گرچه این گریز به علت موقعیت نامطلوبشان رخ میدهد، اما در نهایت موقعیت هولناکتری را شکل میدهد.
مرض ناامنی مادر و نیز زن ابراهیم نجار نیز نشانه دیگری از گریز روانی است.
7- دار
همه مرگها و گریزها در رمان سال بلوا فقط به خاطر این است که سایه دار بر شهر آن افتاده است. دار نشانه وحشت، مرگ، نابودی و ویرانی است. این کلمه حتا در صوتش، ویرانی را نشان میدهد. دار با مصوت کشیدهئی (دا) آغاز میشود و به ناگاه با مصوت ساکنی (ر) فرو میریزد. این فراز و فرود که در نام نوشآفرین؛ شخصیت اصلی رمان نیز مشاهده میشود، ساختار اصلی سال بلوا است. عین این فراز و فرود را نزولات آسمانی فراوان رمان( مه، باران، برف و تگرگ) رقم میزنند. اما در تعبیر خواب و در واقع ضمیر ناخودآگاه آدمی، دار مفهوم غریبی دارد که در روان آدمی و تلقی او از بر دار شدن ریشه دارد. در دو کتاب سنتی تعبیر خواب و تعبیر خواب ابنسیرین آمده است:
اگر کسی دار کشیدن به خواب دید، می گویند مهتری بیابد. دار به خواب دید، مشهور شود. [ص42]
حضرت صادق فرماید بر دار کردن در خواب بر چهار وجه است: اول مهتری، دوم مال، سوم بزرگواری، چهارم غیبت مردم کردن. [ص91]
همین تعبیر امام و ابنسیرین را در کتاب تعبیر خواب هانس کورت غربی میخوانیم:
به دار آویختن در خواب نشانه آن است که شخص در صدد عبور از یک مرحله تکاملی و رو به رشد است.
به دار آویخته بودن یا شدن [در خواب] از خوشبختی، سعادت و افتخار رؤیابین خبر میدهد. [166]
چوبهدار در خواب به معنی آرزو است. شخص آرزو دارد تمام موانع و حریفان را به این طریق نابود کند. فقط باید مواظب باشد خود را بیش از حد ارزیابی نکند.
دیدن چوبهدار [یعنی] خواببیننده را دوستان ناباب احاطه کردهاند.
[در خواب] ساختن چوبهدار [یعنی] تغئیر و تحول غیرمترقبه در پیش است.
کسی را بالای چوبهدار دیدن [یعنی] یکی از حریفان خواببیننده طبق شرایط مورد توافق تسلیم میشود.
[در خواب] خود به دار آویخته بودن، قول سعادت و نیکبختی میدهد. [254]
و اما علت این تشابه بین دو فرهنگ تعبیر خواب شرقی و غربی به ضمیر ناخودآگاه مشترک آدمها برمیگردد. معمولا دار را- صرفنظر از دزدان و قاتلان- برای طاغیان و مبارزان با حکومتها بر پا میکنند. معمولا نیز نام چنین کسانی- مانند منصور حلاج- تا مدتها، حتا قرنها و هزارهها، در یادها میماند. یعنی ابزار تنبیهی کارکرد معکوس پیدا میکند و آنچه برای تخفیف و تحقیر ارزشهای یک انسان است، برعکس موجب بلندآوازگی وی میشود. چنانکه این امر در مورد حسینا اتفاق میافتد. سروان خسروی آرزو دارد حسینا و همه سرکشان سنگسر را بر دار بیاویزد و نابودشان کند، اما نیروی خود را بیش از اندازه ارزیابی میکند و ناخواسته موجبات محبوبیت بیشتر حسینا را فراهم میآورد و باعث میشود آن مرد شکستخورده در عشق، از یک مرحله تکاملی و رو به رشد عبور کند. بنابراین خواب دارآویختنی که سروان خسروی برای حسینا میبیند، این حقیقت مکتوم را در خود دارد که حسینا را به عز و سعادت زندگی اجتماعی، بهرغم شکست در زندگی خصوصی میرساند. از سوی دیگر برپائی چوبه دار نشانه اوجگرفتن درگیری دو سوی منازعه است. بنابراین در عین اینکه نشانه به اوج رسیدن فواره قدرت صاحب قدرت است، در عین حال نشانه آغاز سقوط آن نیز است. درنتیجه دار مطابق تعبیر کورت تغئیر و تحول غیرمترقبه در پیش رو است.
ناگفته نماند سیاوشان تنها کسی است که در رمان سال بلوا او را بر چوبه دار میبینیم و شگفت اینکه او مطابق تعبیر کورت، خود تسلیم برادران آقاجانی شده است!
8- قرینههای تاریخی
فقط در سنگسر سال بلوا این همه ویرانی اتفاق نمیافتد. بسیار ویرانیهای تاریخی نیز در رمان بازسازی میشود. یک نمونه آن واقعه عاشورا است که برپائی مراسم عزاداری آن چند بار در رمان مطرح میشود. و حتا سروان خسروی به قیاس مستقیم دست میزند و میگوید اگر شبیهخوانها برای شما تعریف نکردهاند که شمر تو صحرای کربلا چه کرد، با دیدن دار میفهمید. [ص85] پیرزنی نیز نسبت خولی و افراسیاب به او میدهد. سیاوشان را هم داریم که میتواند بیانی از سیاوش باشد. از دیدگاه اسطورهئی سیاوش و حسین (ع) را مشابه میپندارند و شهادت مظلوم به دست ظالم در طول تاریخ با این دو نمونه، قرینهئی برای ویرانی مرگبار حاکم بر رمان میشود. خود سیاوشان بر این ستمپیشگی آدمی در طول تاریخ چنین گواهی میدهد:
شهر را تکهتکه میکنند، کتابخانهها را آتش میزنند، گنجها را میبرند، زلفها را قیچی میکنند و در زیرزمینها میاندازند. [ص317]
و این گواهی فقط از آن سیاوشان به نمایندگی از ستمکشان تاریخ نیست، ملکوم نیز به نمایندگی از قوم فاتح و ستمکار نیز بر ویرانی و تخریب دستآوردهای بشر گواهی میدهد:
غاری کشف میشد، راه آبی به دست میآمد، طناب میکشیدند و چراغ میبردند، سکههای عهد دقیانوس، کوزههای گلی ممهور به مهر آدمیان ماقبل تاریخ، نعل اسب وحشیهای آدمخوار، دیگ و دیگبر و دیگچه دودزده دزدان کوخنشین، ورقپاره کتاب پیامبران راهگمکرده غیرالهی، پیهسوزهای بیمصرف، زنگوله بزهای چموش، شاخ گاوهای فرورفته در باتلاق، گاریهای درراهمانده، میلههای شکنجهگران بیدین، گرز پادشاهان شکستخورده، گردنبند فاحشههای دربار، جنازه مومیائی شده اربابان رعیتکش، شمشیرهای زنگزده، آخ که چهقدر زباله و آشغال از تاریخ جا مانده بود. دنیا چه ارزشی دارد؟... جهان باتلاقی گندیده و مرگبار است که نباید دست و پا زد، آرام آرام باید زندگی کرد و مرد و رفت. [ص299]
حال عین این وضعیت در سنگسر تکرار میشود:
جنگ در کافرقلعه بالا گرفته بود، تیراندازی شدت یافته بود... . بوی نعش و مردار در بخش جنوبی سنگسر موج میزد و لاشخورها بر فراز کافرقلعه در پرواز بودند. گرانی بیداد میکرد، سرما امان مردم را بریده بود، نان و قند و شکر جیرهبندی شده بود، دزدی و غارت شبانه همچنان ادامه داشت، تجاوز به دختران جوان روزبهروز بیشتر میشد، نه نظمی، نه قانونی، نه حمایتی. همه چیز علیه مردم، مالیات، قوای انتظامی، سربازان خارجی، قحطی، گرانی، بینانی، بیماری، سرما و مرگ. حتا جوانها هم ناچار بودند در کارگاه پلسازی ملکوم پتک بکوبند که از نان سیاه عقب نمانند. [صص 298- 299]
خلاصه اینکه در رمان سال بلوا جائی نمانده است معروفی ردپائی از ویرانی باقی نگذارد. حتا در دسته موسیقی شهربانی نیز آشکارا بینظمی و تخریب به چشم میخورد:
نوازندگان دسته موزیک لیز میخوردند، ترومپت مثل گاو نعره میکشید، صدای شیپور در هوا ول میشد، طبلها همآهنگ نبودند و عاقبت یکی روی زمین پهن میشد و میگفت آخ. [ص293]
و اما اگر کسی در این هرجومرج ویرانگر، کوچکترین اعتراضی به وضع موجود کند، خلاف خواستهاش ویرانی بیشتر را شاهد میشود:
چند روز بعد به تلافی اعتراض معلمها، عدهئی به دبیرستان فروغ دانش حمله کردند، شیشهها را شکستند، میز و صندلییش را خرد کردند و سر راه، کتابخانهاش را هم به آتش کشیدند. بعد به مسؤول کتابخانه گفتند اگرجرأت دارد دوباره کتابخانه را علم کند. [ص119]
9- عشق
عشق بهرغم همه نیروی مثبتش گاه نتیجههای هولناکی به بار میآورد. عشق حسینا و نوشآفرین نیز از این زمره است. سوای آنچه در مورد عاقبت شوم این عشق میتوان گفت، تصویرهای ارائه شده در کنار آن، همواره حاکی از ویرانی و ویرانگری است. این نخستین تصویر در کوزهگری؛ محل دیدار آنها است:
چند کوزه روی رف کنار هم چیده شده بود با کلههائی ناقص، نیمهکاره و شکسته. آن طرف یک کله زنانه با موهای سیاه و بلند روی نیزهئی قرار گرفته بود. چهقدر شبیه من بود، انگار سر را بریدهاند و گذاشتهاند روی نیزه. [ص197]
با آنچه از عاقبت نوشآفرین سراغ داریم، این تصویر و آنچه خود نوشآفرین میاندیشد، پیشبینی عاقبت شوم وی است. تصویر بعدی، این پیشگوئی را مؤکد میکند:
با حرارتی وصفناپذیر، چنان وحشیانه بغلم کرد که احساس کردم دارم تو دستهاش خرد میشوم ... . بوی خاک میداد، انگار خاک بود و انگار من با خاک بازی میکردم. [ص197]
مشابه این تصویر در صفحه 202 ارائه میشود:
بیآنکه بتواند آرامشش را حفظ کند، چنان سخت بغلم کرد که احساس کردم دارم تو دستهاش خرد میشوم ، لبهاش بوی خاک میداد و تنش بوی خاک میداد. انگار خاک بود و در آن تاریکی احساس میکردم مردهام و خاک مطبوع همه اندامم را پوشانده است، بیآنکه بتوانم یا بخواهم که تکان بخورم، تسلیم آن خاکی شدم که انگار از وجود خودم بود.
نوشآفرین درباره همآغوشی با حسینا نیز میگوید باز بوی خاک را به درون کشیدم، مرگ را در رگهام احساس میکردم. [ص212] و نیز :
گفتم ای خدا، میبینی، ابر سیاهی دارد دلم را میگیرد، تو نگذار. میبینی، میخواهند این قلب مرا از سینهام دربیاورند و پارهپارهاش کنند... . [ص208]
گفتم انگار آدم از پیش میدانسته که دارد مرض سختی میگیرد و عنقریب همه چیز تمام میشود. دلم همیشه این جور گواهی میداد. انگار میدانستم که کسی میخواهد سیبی را از درختی بچیند و گاز بزند و پرت کند. شوخیشوخی، با چهار کلمه حرف، یک سکوت... آدم خودش به زندگییش بشاشد. [ص208]
نوشآفرین مدام از عنصر خاک برای ارائه تصویرهایش استفاده میکند. در تحلیل نهائی این عشق، باز از عنصر خاک بهره میگیرد: خاک بر سرت که لایق او نیستی... خاک بر سر او که دلش را حرام تو کرد. [ص15] و اما خود نوشآفرین به رغم اینکه محبوب خواننده واقع میشود، روحیه تخریبگر دارد. او در یکی از سالروزهای تولدش گل همه گلدانها را پرپر میکند. یک سالگرد دیگر مادرش را گاز میگیرد! بنابراین غریب نخواهد بود اگر با عشق خود نیز چنین کند. یعنی دکتر معصوم را به جای حسینا برگزیند و خود هم بگوید آن روز مرگ را در تمام وجودش[ص203] حس کرده است. حسینا نیز از همان آغاز روحیه ویرانگر او را درمییابد و حتا آن را بیان میکند:
وقتی میآئی چادرت را پرت میکنی یک گوشه، سر و صدا راه میاندازی، به اینور و آن ور سر میکشی، کوزه میشکنی، بعد چشمهای هراسانت را به من میدوزی که ببینی اعتراض میکنم یا نه. فقط به این خاطر که اخم کردن مرا دوست داری. بعد میخندی و باز آن کولیبازیها. [ص 328]
این ویرانگری را خواننده نیز در همان نخستین ورود نوشآفرین به کوزهگری خوانده است: چادرم به یکی از کوزهها گیر کرد و آن را شکست. [ص195] این روحیه یا وجود ویرانگر نوشآفرین و معصوم که پیشتر از آن سخن رفت، به شخصیتهای ویرانگر (Destructive man) رمان ناتورالیستی شانه میزند. اما حسینا چنین روحیهئی ندارد. او خلاف نوشآفرین زیبائیها، عشق و گل را تخریب نمیکند. برعکس با نظام ستمپیشه ویرانگر درگیر میشود تا آن را ویران کند؛ سر رزمآرای فریبکار را میبرد یا چون باد از مقابل شهربانی میگذرد و کوزه باروتی به درونش پرتاب میکند تا مرکز اقتدار حکومت ستمکار را تخریب کند. صدای انفجار همه را سراسیمه کرد، اما خبر آمد که تلفات جانی نداشته است. فقط خرابی. [ص220]
تصویرهای دیگری هم که نوشآفرین درباره دیگران عرضه میکند، آکنده از عنصرهای ویرانی است. به نمونههای زیر دقت کنید:
مردی در آرزوی ملکه شدن من آنقدر گریه کرده بود که کور شده بود. و من که دنباله او بودم مثل شهاب میسوختم و از بازی بیرون میرفتم. [ص13]
بعد سکوتی دامن گسترده بود که حوصله همه را سر برده بود. سکوتی وحشتناکتر از مرگ، آرامش قبل از توفان، مرگ در سردابههای ناشناخته، ناپایداری جان در زمان وقوع زلزله، وهم، وهم، وهم تلخی که زبان سنگین میشود و دهان مزه پول خرد چرکمالی میدهد.
انگار کورکورانه میرفت تا جائی را خراب کند. همه چیز در آرامش به سوی ویرانی میرفت. رودخانه درگزین بالا آمده بود، دیوار باغها را شکافته بود و از سر دیگر بیرون خزیده بود. [ص53]
حال به تقارن تصویرهای آخرین بند بالا و بند زیرین توجه بفرمائید تا دریابید چگونه ویرانی طبیعت قرینهئی برای ویرانی شخصیت نوشآفرین است:
چه میدانستم روزبهروز گرفتارتر میشوم؟ چه میدانستم مثل سنگریزهئی که از کوه فرو میغلتد و در هر چرخش بار بر میدارد، عاقبت به هیأت بهمن بزرگی در درهئی دور پهن میشوم ؟ چه میدانستم که هر چه از حسینا دور میشوم ، بیچارهتر و درماندهتر میشوم . (ص173)
همینجا در پرانتز بگویم این قرینهسازی ، نقش خاصی به زبان رمان و در واقع شخصیت نوشآفرین میدهد که با رویکرد زبانشناختی باید مورد توجه ویژه قرار گیرد. زبان و ذهن نوشآفرین به دلیل زندگی در دل طبیعت، با تصویرهای آن سنخیت تام دارد و این یکی دیگر از جنبههای استحکام رمان سال بلوا است. شاهد دیگر این مدعا در دو بند زیر نهفته است:
برای دخترهائی گریه کردم که در تنهائی از خودشان خجالت میکشند، و بعدها آنقدر از خود متنفر میشوند که مثل یک درخت توخالی، پوستهئی بیش نیستند و عاقبت به روزی میافتند که هیچ جای اندامشان حساس نیست، روح و جسمشان همان پوسته است و خودشان نمیدانند چرا زندهاند. [ص157]
باران درختهای ما را میشوید... در شیب کوچهها راه میافتد و میرود که جائی را خراب کند. یکی دو خانه را که تو هم بریزد، حتما چند نفری زیر آوار میمانند. اما کاش همه جا با هم فرو میرفت و آن تاریکی ابدی میآمد. [صص 5- 184]
در شب پنجم نیز این نمونهها وجود دارد:
به هنگام نومیدی اگر خود را به درختی نیاویزیم، چه طور میشود؟ پوست صورت چروک میخورد، پستانها آویزان میشود، کف پاها ترک برمیدارد، دست ها از قشنگی میافتد. [ص273]
بیش از همیشه احساس میکردم یک بخش از وجودم را بریدهاند و به آن سر دنیا پرتاب کردهاند. ناقص بودم، سردرگم و حیران از تولدم که خوب، حالا چکار باید بکنم؟ [ص280]
سرگیجه ایستاده بهخوابرفتن، میل به بالا آوردن تمام دنیا بی حالت تهوع ، تصویر گسیختگی لنگر ساعت و صدای بالبال زدن هزاران پرنده را احساس کردم. گفتم مردهشور این حالم را ببرد. [ص281]
و اما بیشترین تصویرهای تخریبی در شب هفتم؛ شب مرگ نوشآفرین است:
دردی توأم با سوزش در سینه چپم شعله زد. انگار یک میله آهنی گداخته در قلبم فرو میکردند. [ص326]
جلو آینهئی میایستادم که در آن مجسمهئی چرخ را میچرخاند. میساخت و باز در هم میکوبید. یا نه، میساخت و خود در هم میریخت. باید شهامت به خرج میدادم، تبر بر میداشتم، همه آن کوزه ها را میشکستم، آن سرها را میشکستم و تبر را میانداختم به دوش سری که بر نیزه بود. [ص333]
مثل یک بادبادک رها شده در آسمان ذره ذره میمردم و ذره ذره جان میگرفتم. مرگ و زندگی دست به دست هم برای بافتن لباسی تلاش میکردند که هیچکدامشان را نمیتوانستم بپوشم. [ص334]
هواخواه زنی بودم که معشوق را در سردابهئی تاریک انداخته بود. تا اینکه سوی چشمهایش رفت، گوشت تنش ریخت و ذره ذره آب شد. اما هیچکس نمیدانست که کدامشان زودتر تمام کرده، قاتل کدام بوده و مقتول کدام؟ یکی بالای پنجره، یکی در سردابه پای پنجره، هر دو زندانی همدیگر و هر دو مسلول و استخوانی و حسرتی. [ص334]
کسی صدام میکرد. باز هم بین قطرههائی که از جائی میچکید، بوی خاک میآمد. مزه خوابزدگی تو دهنم مانده بود. دلم میخواست دردی میداشتم که میتوانستم مچاله شوم، گریه کنم. گاهی نالهئی آدم را تسکین میدهد، اما من نمیتوانستم. [ص335]
و اما نتیجه این همه تخریب و ویرانی چه میتواند باشد جز رسیدن به نیهیلیسم؟ نوشآفرین به پوچی میرسد و زندگی کسالتبارش او را به مرحلهئی از نیهیلیسم و پوچی میرساند که حتا از درک سادهترین چیزها عاجز میشود و بارها از بیمعنائی این یا آن چیز میگوید:
در نگاهش کینهئی موج می زند که معنای آن را نمیفهمم. [ص 157]
کاکل بالای سرش... دسته ئی موی بیمفهوم بود که روز به روز تنگتر میشد و به هر طرف که آن را شانه میکرد، لحظاتی بعد، باز سیخ میشد و آن وسط بیمعنی میماند. [صص56-57]
درختها در پشت مه هیچ معنائی نداشتند. [ص207]
گریه هیچ معنائی نداشت. [ص208]
از رنگها گفت که براش معنا نداشتند. [ص144]
کاروانها ایستادند، گردسوزها خاموش شدند و بعد دنیا ایستاد. هیچ ذرهئی نبود، هیچ روزنهئی نبود و هیچ وزنی معنا نداشت. [صص 339- 340]
هیچوقت نفهمیدم چه گناهی از من سرزده بود که من باید... . [ص260]
10- هیچ
در چند جمله شاهد مورد نهم، کلمه کلیدی وجود دارد که هم نشانه نیهیلیسم هم تخریب و ویرانی، به عنوان موتیف راهبر سال بلوا است. هیچ بیش از صدوسی بار به تنهائی یا در ترکیب با واژههای دیگر در رمان به کار میرود. چنین بسامدی هدفدار بودن نویسنده از به کار بردن آن را نشان میدهد که همانا پررنگتر کردن موتیف ویرانی است:
«کی این جا بود؟»
«هیچکس.» [ص15]
در آینه خانهئی بیدار شدم که هیچوقت در آن زندگی نکرده بودم. [ص16]
«من اصلا لباس نمیخواهم. من هیچچیز نمیخواهم. من.» [ص22]
من هیچ نمیدانستم. [ص 25]
هیچچیز نگفتم. [ص26]
هیچکاری هم نمیتوانستم بکنم. [ص29]
مثل من هیچ به حساب نمیآید. اما چرا هیچکس نمیداند که پروانهها شب کجا میخوابند. [ص32]
اما سکوت کرد و هیچکدام از این چیزها را نگفت. [ص37]
حوصله هیچکس را نداشتم. [ص39]
و آنشب فهمیدم که به همین سادگی آدم اسیر میشود و هیچکاری هم نمیشود کرد. [ص49]
اما چرا هیچچیز دربارهاش نمیدانم. [ص67]
خدا کند هیچکس شوربخت نشود. [ص177]
هیچ معنای خون را میفهمید؟... و پدرها هیچ جوابی ندارند. هیچ، هیچ، هیچ. [ص191]
وزنه بزرگی به اندازه آسمان کوچک میشد... اندازه یک حبه انگور میشد... و آنقدر بزرگ میشد که وقتی به سقف آسمان میچسبید، هیچ نبود. [ص202]
من هیچچیز از او نمیپرسیدم، هیچچیز از او نمیخواستم. [ص205]
انگار هیچ رنگی جز کبود نیست. [ص225]
هیچکدام از اعضای بدنم در فرمان من نبودند. [ص253]
دلم سر میآمد، اما آرام بودم. نه دردی، نه سوزشی، نه خوابی، هیچ، هیچ. [ص256]
اما هیچ قدرتی نداشتم... . [ص257]
هیچکس نمیتوانست زنها را آرام کند... و هیچکس نمیتوانست مرا آرام کند. [ص262]
هیچ دردی نداشتم و جز سنگینی جسم معصوم هیچ احساسی نداشتم. [ص268]
هیچکس آن جا نبود. ماهیهای قرمز به پشت روی آب بودند... . [ص269]
اینهمه لباس رنگ وارنگ داشتم که هیچکدام اندازهام نبود. [ص270]
گفتم: « هیچ ساعتی دقیق نیست.» و هیچچیز مال خود آدم نیست. [ص272]
و هیچ اتفاقی در درونم نیفتاد... . [ص277]
هیچ کاری از دستم ساخته نبود. [ص280]
هیچکس در راه نبود... هیچ، هیچ. [ص288]
«تکلیف مابقی زندگییم چه میشود؟»
پدر گفت: «چه اهمیت دارد؟»
«هیچ.» [ص327]
چرا زن دکتر معصوم شدم؟ کی زن دکتر معصوم شدم؟ هیچ نفهمیدم. [ص329]
همانگونه که در بالا گفته شد، کمی دقت در تکتک جملههای شاهد نشان میدهد نوشآفرین چگونه در همه چیز هیچی و پوچی و بیهودگی را میبیند. هر چه هم صفحههای رمان پیشتر می رود و نوشآفرین در گذشته خود بیشتر دقیق میشود، بر میزان این پوچاندیشی افزوده میشود. اما جائی نیز نوشآفرین از این واژه منظور دیگری دارد. او وقتی از حسینا سخن میگوید، با تأکید بر این کلمه روحیه تکپسند خود را نشان میدهد:
اما هیچکس به او شباهتی نداشت. هیچ آدمی نبود که چهرهئی استخوانی و ظریف داشته باشد، حرفهائی بزند که از دیگران شنیده باشم، وقتی میخندد چانهاش کمی جمع شود و دلم برایش ضعف برود، هیچکس. [ص161]
گرچه پس از پختگی او به این وقوف میرسد که هیچکس مثل دیگری نیست. [ص141] یا هیچ آدمی آدم دیگری نیست. [ص187] و بنابراین فقط حسینا تکسوار حیات بشر نیست.
و اما معروفی یک بار دیگر با همین یک کلمه هیچ، تقابل شخصیت نوشآفرین را با دلدادهاش؛ حسینا نشان میدهد. حسینا نیز این کلمه را به کار میبرد، اما در مفهوم واقعگرایانه. او درباره علت دوریگزیدن از نوشآفرین به او میگوید من هیچوقت از تو مطمئن نبودم، وگرنه این جور نمیشد. [ص211] گرچه او فقدان "چگونهبودن" مورد انتظارش را اظهار میکند و به زبان این مقال ویرانی را تأئید میکند، اما این نگاه واقعبین او را نشان میدهد که فریب انکار نوشآفرین را در مورد معصوم- هیچ تعلق خاطری به او ندارم. [ص 201]- نمیخورد. اما در مقابل باز نوشآفرین تغافل و نادانی خود را نشان میدهد و نمیتواند مانند حسینا واقعبین باشد و حقیقت عشق او را به خود دریابد. چون میگوید هیچ اهمیتی هم براش نداشت که دارم عروسی میکنم. [ص278] راوی در "شب ششم" نیز به صراحت بر مشخصه غفلت نوشآفرین و با همین کلمه هیچ صحه میگذارد- هرچه بود هیچچیز نمی فهمید. نه میدید، نه میشنید، نه حرف میزد، نه غذا میخورد و نه صدائی ازش در میآمد. مثل یک تکه گوشت یخ. [ص289]- گرچه او از زندگی گیاهی نوشآفرین سخن میگوید، اما در جهان ادبیات نمادین، نقص یا بیماری جسمی اشارهئی به نقص یا ضعف روحی و شخصیتی است.
واژه هیچ مورد کاربرد معصوم نیز است. و اما باز با ترفندی برای ایجاد تقابل بین دو شخصیت حسینا- که منظور او را از کاربرد این کلمه در بالا بازگفتم- و معصوم:
حسینا گفت: «هیچ.»
و معصوم گفت: «هیچ.» [ص266]
این نوشآفرین است که شنونده این کلمه از زبان دو مرد زندگییش است. پس همانگونه که این واژه درباره حسینا معنادار است، در مورد معصوم هم میتواند چنین باشد. او درباره معصوم میگوید حتا در سال اول زندگی ملاحظه هیچچیز را نداشت. [ص 260] یا در مورد چشمهایش میگوید من هر چه به آن شیشهها نگاه میکردم، هیچ نشانی از زندگی نمییافتم. [ص16] اما این بار نوشآفرین اشتباه نمیکند و معصوم را همانگونه که است، میفهمد. شاید به این دلیل که از خامی به در آمده است و دیگر با چهره بینقاب معصوم مواجه شده است.
همانگونه که پیشتر اشاره شد، ویرانی بر تمام سنگسر و آدمهایش حاکم است. بنابراین عنصر هیچ در وجه دیگران نیز باید به سوی انفعال، عجز، پوچی و پوچگرائی راهبر باشد که است. شاهدش این شخصیتهای اصلی رمان:
مادر گفت:« دلم از این میسوزد که هیچوقت به این چیزها فکر نکرده بودم... و هیچکاری هم نمیتوانیم بکنیم.» [ص162]
رزمآرا شاید در وسط یک تخممرغ جادوئی زندگی کرده و هیچ عمر بر او نگذشته است. [ص80]
گریه نابینایان [پدر] آدم را به دلغشه می اندازد. چشمخانهها خشکند، هیچ اشکی در کار نیست... و هیچ به فکر غرورش نیست. [ص192]
هیچکس نمیدانست چه کرده است... . [ص237]
مردم شهر نیز جدا از این معنا نیستند و آنچه میکنند یا میاندیشند، نشانههای پوچی و پوچگرائی را در خود دارد:
هیچکس نمیدانست برای چه تیراندازی میشود... . [ص71]
و ظاهرا هیچکس نمیتوانست جلوش را بگیرد. [ص99]
اما همه مردم می دانستند که بلوا بر سر این دو آدم نبود، سر هیچ آدمی نبود... . [ص101]
اما مردها هیچ صدائی نمیشنیدند یا شاید توجه نمیکردند. [ص113]
کدام خانه؟ کجا؟ هیچکس نمیدانست. [ص102]
هیچکس نتوانست بفهمد چه کسی دست به این کارها میزند. [ص231]
چرا هیچچیز از تاریخ نمیدانند؟ [ص264]
آن آدمی که از هیچچیز نمیترسد و شیشهها را کج میکند و تفنگها را از کار میاندازد، کیست؟ [ص265]
برای تکمیل ساختار رمان، معروفی واژه هیچ را در بخش افسانه (یکی از لایههای زیرساخت سال بلوا) هم به کار میگیرد:
او هم رفت و هیچ خبری ازش نیامد. [ص122]
مرد زرگر رختخوابی آماده دید که آدم هوس میکند بخوابد و هیچوقت بیدار نشود. [ص123]
دختر پادشاه او را دید و عاشقش شد، اما با آن همه کبکبه و دبدبه هیچکاری نمیتوانست بکند. [ص123]
مرد زرگر دید هیچخبری نشده. [ص137]
ادامه دارد
جلد
.
صفحه اول .
درباره ما
.
شماره هاي پيشين
از
دل برآيد . روز
من .
خاطره
.
خبر
.
گزارش .
از اين نگاه .
شعر .
داستان .
نقد .
معرفی کتاب
.
برگ سبز
از
اين قلم .
هزارتو . نامه
.
آینه های دیگر .
جوانه
.
شماره آخر