تمثیل (Allusion)
ارجاع به شخصیت، مکان و واقعه تاریخی یا ادبی یا اثر هنری دیگری است.
یکی از آثار معروف قرن بیستم که سرشار از تمثیل است، شعر
سرزمین هرز
تی. اس. الیوت است. درک این شعر مستلزم دانش بسیار است و به دلیل
استفاده فراوان الیوت از تمثیل، برای هر خوانندهئی ممکن نیست. این
شاعر تأثیرگذار پیروان بسیاری در سراسر جهان داشته است. برای مثال
بهومیل هرابال، در کتاب تنهائی
پرهیاهو تمثیل را به ستون محوری فرم اثرش
تبدیل میکند. او از بسیاری آثار هنری به فراخور آن ِ داستانش نام
میبرد. پردههای نقاشی نگهبان شب
و ساسکیا
(اثر رامبراند)، صبحانه بر چمن
(اثر ادوارد مانه)
و
گرنیکا (اثر پیکاسو) و کتابهای
ستایش جنون
از اراسموس، دون کارلوس
از شیلر،
اینک انسان از نیچه و...، شعر کارل
سندبرگ و... میانجیهائی هستند که خواننده را ناچار میکند آنها را
ببیند و بخواند تا منظور گاه پنهان هرابال را دریابد. خوانندهئی هم که
برخی این آثار را دیده یا خوانده است، هم از قدرت قرینهسازی هرابال به
شگفت میآید، هم در اقیانوس عمیقی از اندیشه غور میکند.
در ادبیات معاصر فارسی نیز میتوان به رمان
سال بلوا
اشاره کرد که تمثیلهای متعددی دارد. وقتی در این رمان نوشآفرین
میگوید چطور ممکن است مردی به سن
و سال او خمسه نظامی
را از بر بخواند، از هفت گنبد
تعبیرهای عجیب و غریبی بسازد، بیآنکه مدرسهئی رفته باشد؟
(1) عباس معروفی تمثیل ادبی به کار برده است.
بیشتر تمثیلها در خدمت وضوح بخشیدن یا بسط موضوعی(Subject)
هستند. اما برخی تمثیلها هم به کار برده میشوند تا رابطه طنزآمیزی با
موضوع ایجاد کنند. از آنجا که تمثیل گاهی آشکارا نمایانده نمیشود یا تأکید
خاصی بر آن نمیرود، درکش به دانش مشترک بین نویسنده و خواننده بستگی
دارد. گرچه انتظار میرود بیشتر تمثیلهای ادبی را خوانندگان فرهیخته
زمان نویسنده دریابند. اما برخی آنها را هم فقط خواص درمییابند. جیمز
جویس، ازرا پاوند و تی. اس. الیوت از جمله آفرینشگرانی هستند که
تمثیلهایشان بسیار خصوصی است و برآمده از خواندهها و تجربههای
شخصیشان. به همین دلیل پژوهشهای بسیاری بر آثارشان انجام شده است تا
تمثیلهای موجود در آنها شناسائی شوند. اینگونه تمثیل مشکل را در
رمان سال بلوا
هم میتوان یافت. وقتی نوشآفرین میگوید
حسینا با باد آمده بود و با باد رفته بود،
خواننده باید فیلم مری پاپینز
را دیده باشد یا داستان آن را خوانده باشد تا متوجه اشاره عباس معروفی
شود. زیرا در این فیلم/ داستان، مریپاپینز با باد از آسمان فرود
میآید و در پایان کار با باد به آسمان باز میگردد.
ناگفته نماند اصطلاح نسبت بینامتنی (Intertextuality)
که در قرن بیستم به فرهنگ اصطلاحهای ادبی افزوده شد، تمثیل را هم شامل
میشود و یکی از راههائی است که متنی را به متن(های) دیگر پیوند
میدهد. مانند همان جمله شاهد مربوط به
سال بلوا.
وقتی نوشآفرین از آشنائی حسینا با
خمسه نظامی و
هفت گنبد
میگوید، به دلیل رابطهئیکه بین حسینا و سرگذشت هر دوشان با این
کتابها برقرار میکند، میان داستان، ماجرا، پیام و... سال
بلوا و
خمسه نظامی و
هفت گنبد
رابطه بینامتنی برقرار میکند.*ٱ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- معروفی، عباس.
سال بلوا چاپ
پنجم. تهران: ققنوس، 1383، ص17.
*
منبع:
Abrams, M. H.
A Glossary of Literary Terms,
7th edition.